جزئیات جایگاه فرهنگ شهادت در ادیان و مفهوم ارزشی آن در دیدگاه های علوم انسانی

شهادت در شوالیه گری

در اروپا همراه با جریان جنگجویی و آیین دلاوری ، یکی از جلوه های معنوی جنگ تحت تعالیم مسیحیت رشد کرد . این جریان که در اواسط قرون وسطی به وجود آمد ، منشا تأثیرات زیادی در زندگی و هنری و روابط سیاسی و اجتماعی اروپائیان شد . شوالیه ها با شعار معروف جوان مردی و از خود گذشتگی و همچنین دفاع از مظلوم پا به عرصه تاریخ گذاشتند . آن طور که مشخص است اعتقاد ها و ارزش های دین مسیحیت به وسیله شوالیه ها مورد توجه بوده است . آنها با مفاهیمی چون عزت ، شرافت و شجاعت به استقبال مرگ می رفتند .این تصویر از شهادت پس از صنعتی شدن رو به تضعیف نهاد و مفاهیم دیگری جایگزین آن شد .

فرهنگ شهادت در فرهنگ غرب پس از دو جنگ جهانی اول و دوم بعد ضعیف تری از مفاهیم آیینی و دینی را به همراه داشت . در این دوران ، مفهوم شهادت به شکل دیگری مورد تأکید قرا ر گرفت و بیشتر مفاهیمی مانند شجاعت ، وطن پرستی و مبارزه با خشونت و بی رحمی را در بر می گرفت . در این دوره ، با گسترش رسانه های صوتی و تصویری و حجم گسترده تبلیغات رسانه های عمومی این مفاهیم به افکار عمومی القا می شد. به علاوه، این مفهوم به شکل نوع دوستی و انسان دوستی نیز مطرح گردید ، که در کل پوششی جذاب برای توجیه جنگ بود.

شهادت در مسیحیت

در دین مسیحیت ، مفهوم شهادت با شهادت حضرت عیسی (ع) و برخی از پیروانش آمیخته است . بر اساس اعتقاد برخی از مسیحیان ، مسیح از دشمنی و توطئه زعمای دین یهود نسبت به خود آگاهی داشت و خود را برای شهادت آماده ساخته بود . طبق روایتی ، او در آخرین جلسه ای که با حواریون ترتیب داده بود شرکت کرد . سپس رییس کاهنان عده ای را به دنبال عیسی فرستاد و یهودای اسخریوطی او را به جمعی که با شمشیر به سراغ او آمده بودند تحویل داد .  برخی این نظر را دارند که بر اساس انجیل ، مصلوب کردن عیسی مسیح منسوب به هیرودیس پادشاه قوم یهود است . همچنین سایر پیروان حضرت عیسی (ع) نیز دارای نقش مهمی در فرهنگ شهادت در مسیحیت هستند پولیس ، حواری که دومین مبلغ مسیحیت است ، در انتشار و تعالیم مسیحیت بسیار کوشش نمود . وی بارها به زندان گرفتار شد و در نهایت به دست رومیان کشته شد .  در دین مسیح به این نکته تأکید می شود که شهادت مسیح (ع) به این دلیل بود تا تمامی گناهان بشر با شهادت مسیح (ع) پاک شود .

در سال 64 میلادی ، قدیمی ترین شهادت دسته جمعی مسیحیان در شهر رومیه الکبری صورت   گرفت . در عهد امپراطوری نرون و بعد از آن تا مدت یک قرن ، حکام رومی غالباً مسیحیانی را که از پرستش تمثال امپراطور سرباز می زده اند ، به فجیع ترین صورتی به قتل می رسانیدند . رومیان مدت های زیادی به شکل رسمی با آیین عیسوی و تعالیم معنوی و عقاید خدا پرستانه مخالفت می کردند . امپراطورانی مانند مارکوس آورلیوس ( 161 – 180 میلادی ) ، سپتیموس سوروس ، کارالا و ماکسیموس به سرکوبی نهضت مسیحیت پرداختند . بسیاری از بزرگان مسیحیت در زمان امپراطور دکیوس به خاطر این که حاضر نشدند در برابر تمثال او قربانی تقدیم کنند به شهادت رسیدند . والریانوس بسیاری از اموال کلیسا را به تصرف درآورد و بسیاری از روحانیون و کشیشان برگزیده را به قتل رسانید . در زمان دیوکلتیانوس ( 303 میلادی ) نمازخانه ها ویران و اوراق آنها را سوزانده شد و اموال کلیسا مجدّداً مصادره گردید و اسقف ها و کشیشانی که از تقدیم قربانی در برابر تصویر امپراطور سرباز زدند طعمه شمشیرها شدند و عامه ترسایان را وادار به سجده در برابر تمثال قیصر کردند . جالب است که در مسیحیت ، کشته شدن در راه خدا یکی از نشانه های تقدیس و نزدیکی به خداوند است ، و این مفهوم دارای ارزش بالایی است .

شهادت در شرق

شهادت در آیین زرتشت و ایران باستان

اولین مفهوم شهادت در دین زرتشت با شهادت پیامبر ایران باستان پایه گذاری شد ، در زمانی که سن زرتشت به هفتاد و هفت سالگی رسید . وی پادشاه ایرانی « گشتاسب » را از دادن خراج به پادشاه تورانی  « ارجاسب » منع نمود و چون چنین شد ، در دومین حمله تورانیان به بلخ ، خرابی بسیاری به آن شهر وارد شد . در این هنگام گشتاسب در پایتخت نبود و چون ایرانیان هزیمت یافتند ، زرتشت در آتش کده  انوش آذر برای پیروزی شان دعا می کرد . یکی از تورانیان به نام « توربرادروش »  از پشت به زرتشت حمله کرد و وی را به شهادت رسانید .  مفهوم شهادت بعدها توسط روش مذهبی زرتشت و همچنین حماسه های دینی و آیینی سلحشوری و برخورد با دشمن ، ترکیب و سرلوحه روحیه شهادت طلبی گردید .

از جان گذشتگی و ایثار در راه هدف ها و ارزش ها ی جامعه در فرهنگ و ادبیات و قلمرو پهلوانی و حماسی ایران باستان جلوه ای زیبا دارد . حماسه ، فداکاری ، سربازی ، جانبازی ، مقابله با نامردمی ها و ناپاکی ها و بر حذر داشتن از جور و ادای حق محرومان ، مبارزه با نامردمی ها و ناپاکی ها و برحذر داشتن از جور و ادای حق محرومان ، مبارزه با بیداد گران و پاس داشت قهرمانان از ویژگی های بارز انسان آرمانی و اسطوره ای ایران باستان است .  این مفاهیم بعدها توسط تاریخ و ادبیات ایرانی تکرار گردید . در تاریخ ادبیات باستان ایران از پهلوانان و بزرگ مردان بسیار یاد شده است . این مفاهیم توسط فردوسی به زیبایی به تصویر کشیده شده است . در میان سه دوره مشخص در شاهنامه ( 1 – اساطیری ،    2 – پهلوانی ، 3 – تاریخی ) قسمت اول ، دوره اساطیری از پادشاهی طهمورث ، جمشید ، ضحاک و ظهور فریدون دارای ارزش حماسی زیاد است . و در دوره ی سوم ،داستان ها بیشتر پیوندی را بین مفاهیم اسطوره ای و تاریخی برقرار می کند .  به طور روحیه شهادت طلبی آنها توسط فردوسی به تصویر کشیده شده است .

عده ای از تاریخ نگاران پیشینه ، آیین و رسم عیاری و جوان مردی در ایران را به روزگاران قبل از اسلام ارجاع داده و معتقدند در برابر فشارهای طبقاتی و اجتماعی و حکومت های استبدادی تعدادی از گروه های اجتماعی ظهور نمودند که مظهر از جان گذشتگی و مبارزه با اختیارات شناخته شدند . رستم دستان در بسیاری از داستان های شاهنامه به عنوان قهرمان ملی جلوه ای از بندگی یزدان و تمسک به آیین جوان مردی و مظهر فضیلت و آزادگی و عدالت جویی و عامل تنبیه پادشاهان خیره سر است . در دوره های بعدی شهادت بزرگان در قسمت سوم شاهنامه به چشم می خورد . معروف ترین این موارد ،کشته شدن سیاوش است . در این بخش شاهنامه کشته شدن قهرمانان ملی آغاز می شود و قسمت های تاریخی نمایان می گردد . آنچه در مفاهیم ایران باستان قابل مشاهده است ، نزدیکی و قرابت بسیار نزدیکی است که شهادت طلبی با مفاهیم شهادت در سایر فرهنگ های شرقی دارد .

شهادت در اسلام

شهادت در اسلام از ظهور دین اسلام آغاز گردید . این مفهوم به ویژه در دوران تبلیغ دین اسلام ، توسط حضرت محمد (ص) مشخص و نمایان است . شهادت و پایمردی بسیاری از یارانی که در ابتدای تبلیغ به دین اسلام گرویده بودند ، باعث گردید مفهوم شهادت در دین اسلام از تقدّس ویژه ای برخوردار گردد .

مفهوم و واژه ی شهادت در دین اسلام همراه با ارزش های دینی ظهور پیدا کرد . نمو نه های بارز این فداکاری ها به وسیله ی پیامبر اکرم (ص) صورت گرفت . وی بارها به وسیله ی دشمنان تهدید و مورد حمله قرار گرفت تا جایی که بارها تا مرز شهادت پیش رفت ، امّا از اهداف خود دست نکشید . بسیاری از یاران حضرت در این راه به شهادت رسیدند از جمله ی شهدای صدر اسلام مانند عمّار یاسر ، سمیّه ، جعفر طیّار ، حمزه سید الشهدا ، حارثه ، مقداد و … این شهادت طلبی بعد از پیامبر اکرم (ص) همچنان ادامه داشت . حضرت علی (ع) بار ها با شجاعت به دل دشمن می زد و روحیه ی شهادت طلبی را به یاران خود می آموخت . یارانی مانند اویس قرنی که در رکاب حضرت به شهادت رسیدند ، از جمله مریدان حضرت بودند .روحیه ی شهادت طلبیدر مذهب شیعه با ظهور حسین (ع) به اوج خود رسید و یکی از الگوهای مهم و تاثیر گذار در تحول های عمده ی تاریخی و سیاسی برای نسل های بعدی گردید . از جمله قیام های بعدی قیام مختار بود که پس از قیام امام حسین (ع) و در راستای قیام عاشورایی روحیه ی شهادت را ترویج و اشاعه داد . در اسلام هر فردی شایستگی مجاهد بودن را ندارد . خداوند این در را به روی دوستان خاص خویش گشوده است . مجاهدین بالاتر از این هستند که بگوییم مساوی با اولیا الله هستند . مجاهدین مساوی با خاصه ی اولیای الله هستند . شهادت از نظر اسلام جنبه ی فردی دارد ، یعنی برای شخص شهید یک موقعیّت بسیار استثنایی است . شهادت از نظر اجتماعی ، یعنی از آن نظر که به جامعه اش تعلّق دارد ، پدیده ای است که در زمینه ی خاص و به دنبال رویدادهایی رخ می دهد یا به دنبال خود می آورد ، نیز باید سنجیده شود در مذهب شیعه الگوی بزرگی در پیروان آن حضرت دارد . در واقع در دین اسلام کشته شدن در راه خداوند و اعتقاد به خداوند یکی از با ارزش ترین کارهای نیک است و دارای ثواب بزرگ است . این مفهوم در مذاهب مختلف این دین مورد تأیید است . در کل در اسلام مفهوم شهادت بالاترین درجه ی ایثار و فداکاری در راه خداوند است .

شهادت در آیین یهود

در دین یهود ، مفهوم شهادت همراه با مقاومت ، صبر و استقامت است چنان چه این موضوع در مورد پیروان دین یهود نمایان است . یکی از پیامبران قوم اسراییل که شهید شد « ارمیا ی نبی » بود . وی از قتل نهراسید و به احتمال زیاد تحت شکنجه جان خود را از دست داد . همچنین در تاریخ ادیان به شهادت زکرّیا (ع) در عهد قدیم و از جمله تلمود و تواریخ دینی دیگر از جمله انجیل نقل شده است . همچنین   می توان به شهادت حضرت یحیی (ع) نیز اشاره کرد . در تاریخ ادیان از یهودیان جان بر کفی نام برده می شود که در جانبازی و غیرتمندی شهره بودند . این فرقه که قیام کردند ،  فرقه ای به نام زلوت ها  ( غیرتمندان ) بودند . آن ها از کشته شدن هراسی نداشتند و در اهدای جان خود و آشنایان درنگ نمی کردند . آن ها عقیده داشتند که هراس از مرگ نباید سبب شود که هیچ انسانی را به عنوان سرور خود بداند .  در دین یهود شهادت و کشته شدن در راه احیای دین و مبارزه با بی عدالتی و ظلم به هم کیش از مفاهیم پیوسته و همبسته با شهادت و کشته شدن در راه اعتقاد است .

شهادت در ژاپن و آیین شین تو

از دیر باز وطن پرستی و احساس هایی پرستش آب ، خاک ، ارادات و فرمان بری از امپراطور در بین مردم ژاپن وجود داشت . این اعتقادات ژاپنی ها ریشه در آیین « شین تو » داشت . در آیین شین تو ، احترام به کشور و مذهب از اصول کلی اعتقاد است . در قرون وسطی ژاپن اعتقاد به مذهب شین تو با مفاهیم جنگ آوری و دلاوری در هم آمیخته شد و آیین جدیدی  به نام « بوشیدو »  را به وجود آورد . این آیین بعد ها منشأ تحول بزرگی در اخلاق و رسوم این ملت گردید . قانون بوشیدو مقررات خاصّی داشت که عبارت بودند از : 1) فداکاری به امپراطور 2) حق شناسی نسبت به وطن و امپراطور 3) فداکاری به امپراطور تا سر حد اهدای جان 4) عدالت طلبی 5) صداقت 6) شرف ؛ یعنی مرگ را بر ننگ ترجیح دادن . بر طبق این مفهوم ، شکست و اسارت به دست دشمن ننگ محسوب می شود . بنابراین هر جنگاور ( سامورایی ) دو شمشیر با خود حمل می کرد ، که شمشیر بلند برای جنگ با دشمن بکار می رفت و شمشیر کوتاه برای خود کشی در مواقع شکست استفاده می شد . این مفهوم تن ندادن به ننگ و خود کشی مقدس به نام « هاراگیری » معروف بود . در تاریخ معاصر ژاپن مفاهیم از خود گذشتگی و نپذیرفتن ننگ در بین ارتش ژاپن دیده می شد . این روحیه به ویژه در میان سربازان ژاپنی در جنگ جهانی دوم علیه آمریکایی ها وجود داشت . آن ها تا آخرین نفس مبارزه می کردند . برخی از خلبانان ژاپنی با پوشیدن لباس های سفید عزاداری شب قبل از حمله به ناو های آمریکایی خود را برای حمله به دشمن آماده می کردند . آن ها در آخرین پرواز عملیاتی خود را به ناو های دشمن می زدند و خود را نیز فدا می کردند .این گروه به داوطلبان مرگ یا « کامی کازه »  معروف بودند .در کل ، آن چه این روحیه مرگ طلبی و شهادت خواهی را توجیه می کند ، حفظ حیثیت ، دوری از خواری طلبی ، روحیه وطن پرستی و اعتقاد به مفاهیم فرهنگی و آیینی است.

مفهوم شهادت طلبی از دیدگاه روان شناسی

دیدگاه زیستی

عدّه ای از رفتارشناسان حیوانات ( طبیعی دانان ) که رفتار جانوران را در محیط زندگی طبیعی آنان بررسی می کنند اعتقاد دارند که رفتار شهادت طلبانه نوعی رفتار نوع دوستی  است که در جانوران تکامل یافته تر بیشتر مورد توجه است . در این دیدگاه انسان ها رفتارهای نوع دوستان را همواره تکرار  می کنند . این رفتار در میان سایر گونه ها نیز وجود دارد ، امّا کمتر شایع است . وقتی یک غاز یک   پرنده ی شکاری دیگر مانند باز را بالای سر خود مشاهده می کند ، با فریاد به دیگر غاز ها خطر وجود یک پرنده ی شکاری را هشدار می دهد ، گر چه با این رفتار احتمال جلب توجه باز را به خودش بیش تر می کند  . در این دید گاه با یک دید کاملاً زیستی به مسئله ی شهادت نگاه شده است و حتّی در مواردی این رفتار را در راستای تکامل عنوان نموده اند . در این دیدگاه سعی شده است با در نظر گرفتن اصول و نظریه پردازی در مورد وراثت و انتقال ژنی به صورت نظری رفتار شهادت طلبانه را تبیین کنند .

دیدگاه روان کاوی

روان شناسان ، فیزیولوژیست ها ، رفتار شناسان حیوانات و فلاسفه در مورد این که آیا پرخاشگری پدیده ای غریزی و ذاتی است یا باید فراگرفته شود ، توافق ندارد . این موضوع تازه ای نیست و قرن ها مورد توجّه ، بحث و گفت و گو بوده است . ژان ژاک روسو ( 1762 ) از بشر وحشی پاک نهاد  تصویری ساخت که نشان می داد انسان در حصار قیود اجتماعی مجبور به پرخاشگری می شود . در دیدگاه روان کاوی ، نظریه ی فروید به عنوان اصلی ترین دیدگاه معرفی است . فروید دو غریزه را اساس غرایز انسان می دانست ؛ غریزه ی مرگ  و غریزه ی زندگی  . او معتقد بود که انسان با یک   غریزه ی مرگ زاده می شود . هنگامی که این غریزه متوجه درون شود ، به صورت تنبیه خود ظاهر      می گردد ، و در موارد افراطی به صورت انتحاری خود را نشان می دهد . هنگامی که این غریزه متوجّه بیرون می گردد ، به صورت خصومت ، تخریب و قتل تجلی می کند . نحوه ی کارکرد غریزه ی مرگ در نظریه ی فروید در نمودار (1) مشخص گردیده است

خود کشی <  فرد   <غریزه ی مرگ

نمودار (1) – کارکرد غریزه ی مرگ در نظریه ی فروید

فروید معتقد بود که این نیروی پرخاشگرانه باید به گونه ای تخلیه شود و گرنه انباشته شده و سبب بیماری می گردد . این مفهوم را میتوان به یک نظریه هیدرولیک تشبیه کرد . مشابهت در این است که فشار آب در ظرف بالا می رود . اگر نیروی پرخاشگرانه کم کم از بین نرود نوعی انفجار به وقوع می پیوندد . طبق نظر فروید جامعه به عنوان وسیله ای برای مهار کردن این غریزه و کمک به انسان در پالایش آن لازم است ، یعنی این که انسان را یاری می دهد تا نیروی مخرب این غریزه را به رفتاری پسندیده و یا حتّی مفید تبدیل کند .

دیدگاه رفتارگرایی

در این دیدگاه کلیه ی رفتار های هر موجود زنده ای حتّی انسان تحت تأثیر محیط است ، و این محیط اطراف انسان است که کلیه ی رفتار های او را شکل می دهد . طبق نظر این دیدگاه می توان با پاداش و تقویت ، رفتار انسان را شکل داد . بر اساس نظریه ی یادگیری رفتاری ، هر رفتاری که از انسان سر بزند و با تقویت همراه گردد ، تکرار خاهد شد نمودار (2) چگونگی شکل گیری رفتار را از دید گاه رفتاری نشان می دهد

رفتار >   تقویّت   >    تکرار رفتار

نمودار (2) – چگونگی شکل گیری رفتار از دیدگاه رفتاری

در دیدگاه رفتار گرایی مفاهیمی چون ایثار ، فداکاری ، نوع دوستی و… رفتار هایی هستند که به واسطه ی محیط اجتماعی و فیزیکی بیرونی مورد تقویت قرار گرفته اند  . طبق این دیدگاه ، شهادت طلبی نیز مفهومی است که تحت تأثیر تقویّت های اجتماعی قرار گرفته است . یعنی شهادت طلبی رفتاری است که به وسیله ی سایرین (گروه های اجتماعی ، فرهنگ ، مذهب و باور های ملی ) مورد توجّه ، پاداش و تقویّت قرار می گیرد . اسکینر اعتقاد دارد دارد که تمامی رفتار های ما تحت تأثیر مستقیم یا غیر مستقیم تقویّت کننده های مختلف است . در اصل ، آن چه رفتار ما را شکل می دهد رفتاری است که مورد تقویّت محیط اطراف قرار گرفته است .

دیدگاه انسان گرایی

این گروه از روان شناسان با دید انسانی به مسایل جامعه و انسان نگاه کردند . مازلو از جمله روان شناسانی بود که با دید انسانی به مباحث مربوط به انسان نگاه می کرد . وی برای تفهیم مسایل انسانی مفهوم سلسله مراتب نیاز ها را عنوان کرد . وی پنج نیاز را در این سلسله مراتب قرار داد و عنوان کرد انسان در شرایط عادی این سلسله مراتب را طی می کند ، تا به مراحل بالا تر و نیاز های بعدی و در نهایت به خود شکوفایی  برسد . سلسله مراتب نیاز ها نظریه ی مازلو در نمودار (3) نشان داده شده است .

نمودار(3) – سلسله مراتب نیاز های مازلو

از نظر مازلو ، فرآیند تحول به سوی خود شکوفایی مستلزم گذر از سایر نیازها می باشد . وی دو نوع انگیزش را عنوان می کند . انگیزش از نوع D و انگیزش از نوع B و فرا انگیزش  . در اصل افراد خود شکوفا انگیزش از نوع B را مورد توجّه قرار می دهند . ممکن است این افراد برای کاری که در رده ی بالای نیازی قرار دارد رده های پایین تر را فدا کنند . ممکن است فرد جان خود را برای آرمان های سطح بالاتر فدا کند  . بنابراین شهادت طلبی از دیدگاه مازلو یعنی گذر از نیاز های مادی و رسیدن به مراتب بالای معنوی و این ویژگی در افراد خود شکوفا دیده می شود .

او معتقد است افراد خود شکوفا دارای ویژگی هایی هستند ، که با افراد عادی جامعه متفاوت است . او این ویژگی ها را به ترتیب زیر عنوان می کند : 1- ادراک بسیار کار آمد از واقعیّت 2- پذیرش خود و دیگران و طبیعت ، به طور کلی 3- خود انگیختگی ، سادگی و طبیعی بودن 4- تمرکز روی مشکلات به جای تمرکز روی خود 5- نیاز به استقلال 6- احساس درک تازه و مداوم 7- تجربه های اوج و عرفانی 8- علاقه ی اجتماعی 9- روابط بین فردی 10- خلاق بودن 11- ساختار منشی دموکراتیک 12- مقاومت در مقابل فرهنگ پذیری . مازلو معتقد بود که افراد بسیار کمی به خود شکوفایی می رسند ، امّا این افراد موجب تحول در جامعه خواهند شد .  در واقع مفهوم خود شکوفایی گاهی موجب می شود تا فرد نباز های مادّی و ابتدایی را که حیات و زندگی او را تأمین می کند به خطر بیندازد تا به نیاز های سطح بالا تر و معنوی جامه ی عمل بپوشاند . در مورد شهادت طلبی این خود شکوفایی فرد است که او را به ترک نیاز های اولیّه حیات برای رسیدن به بعد معنوی ترغیب می کند .