جایگاه فرهنگ شهادت در ادیان و مفهوم ارزشی آن در دیدگاه های علوم انسانی

شهادت در شوالیه گری و مسیحیت

شوالیه با شعار معروف جوان مردی و از خود گذشتگی و همچنین دفاع از مظلوم پا به عرصه تاریخ گذاشتند . آن طور که مشخص است اعتقاد ها و ارزش های دین مسیحیت به وسیله شوالیه ها مورد توجه بوده است . آن ها با مفاهیمی چون عزت شرافت و شجاعت به استقبال مرگ می رفتند . در دین مسیحیت مفهوم شهادت با شهادت حضرت عیسی (ع) و برخی از پیروانش آمیخته است .

شهادت در ایران باستان و دین زرتشت

مفهوم شهادت روش مذهبی زرتشت و همچنین حماسه های دینی و آیینی زرتشت به وسیله پیروانش با آیین جنگاوری دلاوری سلحشوری و برخورد با دشمن ترکیب و سر لوحه روحیه شهادت طلبی گردید . از جان گذشتگی و ایثار در راه هدف ها و ارزش های جامعه در فرهنگ و ادبیات و قلمرو پهلوانی و حماسی ایران باستان جلوه ای زیبا دارد . حماسه فدا کاری سربازی جانبازی مقابله با نامردمی ها و   ناپاکی ها و بر حذر داشتن از جور و ادای حق محرومان مبارزه با بیدادگران و پاس داشت قهرمانان از ویژگی های بارز انسان آرمانی و اسطوره ای ایران باستان است .

شهادت در دین اسلام

مفهوم و واژه شهادت در دین اسلام همراه با ارزش های دینی ظهور پیدا کرد و مفهوم مقدسی است که در دفاع از دین خدا و حفظ آیین اسلام معنا می دهد . شهادت از نظر اسلام جنبه فردی دارد یعنی برای شخص شهید یک موقعیت بسیار استثنایی است . شهادت از نظر اجتماعی یعنی از آن نظر که به جامعه اش تعلق دارد پدیده ای است که در زمینه خاص و به دنبال رویدادهایی رخ می دهد .

شهادت در دین یهود

در دین یهود مفهوم شهادت همراه با مقاومت صبر استقامت است چنان چه این موضوع در مورد پیروان دین یهود نمایان است . در دین یهود شهادت کشته شدن در راه احیای دین و مبارزه با بی عدالتی و ظلم به هم کیش از مفاهیم پیوسته و همبسته با شهادت و کشته شن در راه اعتقاد است .

شهادت در ژاپن شین تو

از دیر باز وطن پرستی و احساس هایی مانند پرستش آب و خاک و ارادت و فرمان برداری از امپراطور در بین مردم ژاپن وجود  داشت . این  اعتقاد  ژاپن ریشه در آیین شین تو داشت . در آیین شین تو ، احترام  به  کشور ها و مذهب  از اصول کلی اعتقاد است .

دیدگاه علوم انسانی در این زمینه در دو دیدگاه عمده فردی ( روان شناسی ) و جمعی ( جامعه شناسی ) قابل بحث است ، که عمده ترین این دیدگاه عبارتند از :

دیدگاه زیستی : عدّه ای از رفتار شناسان حیوانات ( طبیعی دانان ) که رفتار جانوران را در محیط زندگی طبیعی آنان بررسی می کنند اعتقاد دارند که رفتار شهادت طلبانه نوعی رفتار نوع دوستی است که در جانوران تکامل یافته تر بیشتر مورد توجه است .

دیدگاه روان کاوی : در دیدگاه روان کاوی ، نظریه فروید به عنوان اصلی ترین نظریه این دیدگاه معروف است . فروید دو غریزه را اساس غرایز انسان می دانست ؛ غریزه ی مرگ و غریزه زندگی . او معتقد بود که انسان با یک غریزه مرگ زاده می شود . هنگامی که این غریزه متوجه درون شود ، به صورت تنبیه خود ظاهر  می گردد ، و در موارد افراطی به صورت انتحاری خود را نشان می دهد .

دیدگاه رفتار گرایی : در این دیدگاه ، کلیه رفتار هر موجود زنده ای حتی انسان تحت تاثیر محیط است ، و این محیط اطراف انسان است که کلیه رفتار او را شکل می دهد . طبق نظر این دیدگاه می توان با پاداش و تقویت رفتار انسان را شکل داد . بر اساس نظریه یادگیری رفتاری ، هر رفتاری که از انسان سر بزند و با تقویت همراه گردد ، تکرار خواهد شد .

دیدگاه انسان گرایی : در واقع مفهوم خود شکوفایی گاهی موجب می شود تا فرد نیاز های مادی و ابتدایی را که حیات و زندگی او را تامین می کند به خطر بیندازد تا به نیازهای سطح بالاتر و معنوی جامه عمل بپوشاند . در مورد شهادت طلبی این خود شکوفایی فرد است که او را به  ترک نیاز های اولیه حیات برای رسیدن به بعد معنوی تر غیب می کند .

دیدگاه کار کرد گرایی : در این دیدگاه ، جامعه ارگانیسمی است که هر عضو آن دارای کار کردی معین و مشخص است . در روند کار کرد گرایی جدید جامعه شناسان به دنبال مقایسه بدن با جامعه نیستند ، بلکه به نظر کار کرد گرایان بقلی هر جامعه به علت ساختار و فواید آن است .

دیدگاه مبادله ای : این دیدگاه به این مساله اشاره دارد که رفتارهای انسان از نوع مبادله ای است ، یعنی چیزی می دهد و چیزی می گیرد . در این مبادله منفعت فردی که موجب سود شود مورد توجه است .

نظریه تضاد : این دیدگاه تحت تاثیر کارل مارکس به وجود آمد . مارکس بر اساس نگرشی که به جهان داشت و با عنایت به فلسفه ای که بدان قایل بود و برداشت خاصی که از فلسفه داشت ، تغییر و تحول همه چیز را ناشی از تضاد بین پدیده ها می دانست .

بررسی تاریخ زندگی انسان نشان می دهد که از قرن ها زندگی انسان بر روی زمین ، تنها270 سال آن بدون وجود جنگ گذشته است . جنگ و سایر مفاهیم همبسته به آن با تعبیر های مختلفی و از       دیدگاه های متفاوتی مورد نقد و توصیف قرا گرفته اند . در این دیدگاه ها فرهنگ ها و آیین های مختلف با نظر بسیار متفاوت و گاه کاملا نزدیکی شهادت یا مرگ در راه آرمان راتوصیف کرده اند . این توصیف ها آمیزه ای از تاریخ ، دین ، آداب و رسوم و ارزش های هر منطقه و جامعه را نشان می دهند . در اصل باید مفهوم شهادت جزیی از مفاهیم و آموزه های دینی  دانست . در طول تاریخ بشر همواره بقا و ادامه زندگی او در گرو زنده ماندن و ابقای نسل و حفظ و نگهداری جمعیت آدمی بوده است . این ادامه زندگی در شرایط مختلف منوط به گذشت و فداکاری عده ای از انسان ها بوده است که منافع جمعی را به منافع فردی خود ترجیح می دادند . در برخی موارد این فداکاری به شکل کاملا متفاوتی نمود          می کرده است ، یعنی حفظ منافع  جمع به با ارزش ترین دارایی ( جان و زندگی ) فرد بستگی داشته  است . گذشتن از جان و اهدای آن در راه منافع جمع که ریشه در اعتقاد فرد دارد ، جلوه های انسانی از گذشت و ایثار است . در این راه منافع کلی جمع در فرهنگ های مختلف می تواند متفاوت باشد . این تفاوت می تواند مضامینی مانند اعتقادهای دینی ، وطن پرستی ، قوم پرستی و … را در بر داشته باشد .