کلیاتی از عرفان و شهادت

تلاش انسان در شناخت جهان پیرامون مشرب های فکری گوناگونی را به وجود آورده است که در هر یک از این مشرب ها عرفان ، معنی و تجلی خاصی می یابد . عرفان به معنی شناخت ، معرفت و شناختن حق است و در مفهوم عام ، وقوف به دقایق و رموز چیزی در مقابل […]

تلاش انسان در شناخت جهان پیرامون مشرب های فکری گوناگونی را به وجود آورده است که در هر یک از این مشرب ها عرفان ، معنی و تجلی خاصی می یابد . عرفان به معنی شناخت ، معرفت و شناختن حق است و در مفهوم عام ، وقوف به دقایق و رموز چیزی در مقابل علم سطحی و قشری است . عرفان مفهومی عام و کلی است و بر مصادیق گوناگون اطلاق می شود . تصوف اصطلاحی است که مترادف با عرفان به کار می رود با این تفاوت که تصوف پیشینه ای بیش تر از عرفان دارد .

ائمه (ع) مصداق حقیقی عرفان هستند و مبانی اخلاقی و عرفانی در مکتب آن ها همواره خط اعتدال منطقی بین زهد و مسئولیت های زندگی را داشته و توازن بین دنیا و آخرت را الهام بخشیده است .   عرفان ، به دو قسم نظری و عملی تقسیم می شود . برخی از ویژگی های عرفان به شرح زیر است :

باور و اعتقاد به یک حقیقت واحد و عینی با هدف قرب و وصول و فنا شدن در آن ، تکیه بر علم و عمل ، اعتقاد به اصالت ارتباط حضوری و شهودی میان انسان و حقیقت .

در عرفان اعتقاد به دو سیرِ صعودی و نزولی وجود دارد و آن تفسیر آیه « انا لله و انا الیه راجعون »  است . کشف و شهود نتیجه نهایی و مهم ترین بخش از مسائل و مباحث عرفانی است و از نظر قرآن امری است ممکن که هدف خلقت رسیدن به این مرحله است . کشف و شهود نوعی معرفت و شناخت است که از دل سرچشمه می گیرد و ابزار آن تزکیه روح است . مسأله شهود از طریق روایات شیعه و سنی به صورت های گوناگون منعکس شده و تنها ادراک آن توسط پیامبر (ص) و ائمه (ع) به رسمیّت شناخته شده است و امری است که همگان به آن دعوت شده اند . در همین راستا نمونه هایی از روایات وارده ، در رابطه با شهود آورده شده است . با این هدف که ثابت شود ، شهید انسانی است عارف و بلکه بالاتر از عارف ، که به مقام کشف و شهود رسیده است . شهیدان ، اصلی ترین و حقیقی ترین مصداق آیات و روایاتی هستند که درباره شهود باطنی و لقاالله آمده است . شهیدان عارفانی هستند که با مجاهدت و تزکیه نفس معرفت خویش را بارور ساخته و حق تعالی را هر چه آشکار تر شهود کرده اند . در انتهای بخش نیز مواردی را که حاکی از مراتب کشف و شهود شهدا است با استناد از وصیت نامه های آن آورده شده است .

شهید و شهادت

کلمه شهید و کلمات هم خانواده آن بیش از صد و پنجاه بار در قرآن آمده است . شهادت مرگی آگاهانه در راه خدا ، ایثار همه هستی و بذل کلیه ی امکانات مالی و جانی در پیشگاه خداوند است . در این که به کشته شده ی در راه خدا شهید گفته می شود، وجوه مختلفی وجود دارد . یکی این که ملائک رحمت ، شاهد او هستند و خدا و فرشتگان الهی شاهدان او در بهشت هستند و شهید کسی است که برای اقامه ی حق قیام کرده و کشته شده است . تمام این وجوه حاکی از مرتبه ی عرفانی شهید و شهادت  است .

کلمه شهید ، به واسطه اسلام وارد فرهنگ جامعه ما شده است و ظاهراً تا ظهور اسلام شهادت در میان اعراب استعمالی نداشته است . با توجه به گستردگی مفهوم شهادت به این نتیجه می رسیم که شهادت دارای دو مفهوم عام و خاص است . در معنای خاصّ ، همان کشته شدن در راه خدا با شاخص های مخصوص خود است و در معنای عام ، شامل کلیّه ی کسانی است که همراه با ایمان به انگیز ه ی اقامه عدل و قسط و با نیّت خالص در راه خدا و رسول (ص) اقدام کرده و کشته می شود . شاخص هایی که در کشته شدن وجود دارد و فرد را شهید معرفی می کند ایمان ، نیّت و اطاعت از رهبری است . کسی که با این توصیفات به شهادت برسد اگر در میدان جنگ باشد نیازی به غسل و کفن ندارد و با همان لباس خونین دفن می شود . شهادت ، نوعی از انواع مرگ است . هر مرگی داری شرایط و مراتب خاصی است و بر همین اساس مورد مدح و ذم قرار می گیرد . مرگ تعیین کننده ی خط سیر صعودی و نزولی انسان است . چهر های مرگ برای هر کسی متفاوت است و در شش رنگ نمود پیدا می کند . شهید در نزد همه جهانیان مقام ومنزلتی ارجمند دارد و همه به شهید به دیده ی احترام می نگرند . جهانیان کسی را شهید می دانند که خود را فدای جامعه کند . شهید حزبی و مسلکی هر چند شهر و کشور نمی شناسد ولی هم مسلکان را نزدیک تر می داند و و دیگران را بیگانه می خواند . تمایل شخصی در قیام شهید ملی و حزبی تأثیر بسزایی دارد .انگیزه ی شهید ، ملّت است و حزب ، ولی در اسلام شهید کسی است که در راه خدا جان فدا کند و ملیّت و حزب در آن راه ندارد . شهید ملّی و مسلکی ، در سطحی محدود  می اندیشد و آرمان او سعادت محیطی است که او را در بر گرفته است . هدف او انتقام از کسانی است که سر راه او هستند ولی شهید اسلامی کیفر جنایت کار را از نظر تنبیه و ارشاد ، جامعه می داند و از سوء ظن خالی است و روش دفاعی دارد. اگر شهید عمر چند روزه خود را فدا می کند اسلام در مقابل عمر جاودانی به او می بخشد . اسلام ، شهید را سرمشق بشریّت قرار داده است . و معلّم مکتب انسانیّت ساخته است . به عقیده پیروان اسلام ، اولین شهید تاریخ حضرت هابیل است و داستان آن در سوره مائده آمده و اوّلین شهید اسلام سمیه مادر عمار یاسر است . با توجه به آیات و روایات مربوط به شهید پی می بریم که درجه و مرتبه شهیدان به یک اندازه نیست . بلکه مراتب و درجات شهید و شهادت با عنایت به درجه ی ایمان و انگیزه معرفت آن ها و دیگر مقتضیات زمانی و مکانی فرق می کند . و این که به بعضی از شهدا سیّدالشّهدا گفته می شود و شهادت عدّه ای با ارزش بیش تری یاد شده دلیلی بر همین مدعا است . مرتبه اعلی شهادت ، شهادت انبیا است که در مبارزه با نفس وارد شده است . مراتب شهدا بسته به شدّت و درجه معرفت ، انگیزه ، نیت ، درجه فداکاری و تحمل مشکلات و درجه تأثیری که در جامعه و حفظ دین دارد فرق می کند . جهاد ، اصلی است برای مرگ در راه خدا و رکنی مهم از ارکان شهادت ، جهاد پذیرش تلاش، بذل جان و مال و هر گونه سرمایه است . جهاد در اسلام به شش رکن تقسیم شده است و هر کس با عقیده ، اخلاق و احکام دینی ، با نیّت قرب الی الله و اعتلای کلمه حق وارد عرصه جهاد شود ، شهید است و مرگ او شهادت تلقی می شود . جهاد به معنای عام به جهاد اصغر و اکبر تعبیر می شود . جهاد اصغر مبارزه با دشمن خارجی یعنی شرک و کفر است و جهاد اکبر مبارزه با دشمنان درون ، یعنی نفس اماره و شیطان است که افضل جهاد است . جهاد اصغر ، مقدمه جهاد اکبر و جهاد اکبر ، مقدّمه ی جهاد اصغر است . جهاد یک قانون عمومی در عالم خلقت است و تمامی موجودات به وسیله ی جهاد و کوشش مانع را از سر راه خود برمی دارند و به کمال مطلوب می رسند . از شاخصه های جنگ های معنوی جوهره عرفانی آن است ، به نحوی که از نظر اسلام اگر جنگ و جهاد بر اساس نیّت الهی و با انگیزه معرفت و در حدود شرعی نباشد از ارزش و جایگاهی برخوردار نیست .

هم گامی عرفان و حماسه اصلی است که در تمامی جنگ های حق علیه باطل ، توسط انبیا کاملاً مشهود است . همین خصوصیات است که جهاد را برترین عبادت ها می سازد ، عبادتی که دیگر عبادت ها به واسطه آن حفاظت و پاسداری می شود .

شهادت در قرآن

قرآن ، به عنوان جامع ترین کتاب وحی بحث درباره شهید ر افرو نگذارده و در آیاتی چند به آن اشاره داشته است . واژه شهید در قرآن به معنی حضور ، آگاهی ، ادراک و شهود باطنی آمده است . لفظ شهید و شهادت در قرآن هم برای خدا و هم برای پیامبر (ص) ، ملائکه ، اعضا و جوارح انسان و نیز برای عالم طبیعت در مقابل جهان غیب آمده است . حیات از ویژگی های شهید است که در قرآن آمده است . حیات از دیدگاه های مختلف معانی متفاوتی دارد و به طور کلّی مفهوم روشن و بدیهی ، ولی حقیقتی ناشناخته است که بشر توانسته در حد امکانات خود مظاهر حیات را بشناسد ، لذا اعمال حیاتی چه از جنبه مادّی و چه غیر مادّی کم و بیش در همه موجودات زنده وجود دارد . حیات و ممات در قرآن به حیات نباتی ، حیوانی ، وجودی انسان ، عقلانی و اعتقادی ، اجتماعی ، برزخی ، دنیایی و مادّی ، آخرتی ، حیات طیّبه ی پاک و حیات مطلقه پروردگار تقسیم شده است . حیات شهید را برخی حیات هدایتی و برخی برزخی دانسته اند امّا با مطالعه آیات و روایات چنین استنباط می شود که حیات شهید یک حیات حقیقی است که حقیقت آن برای ما شناخته شده نیست . تأکید خداوند بر زنده بودن شهید به دلیل عالی بودن مرتبه وجود آنها و حیات عالی آن است که با سایر افرادی که از دنیا می روند متفاوت و بالاتر از حیات آن ها است . معنی دیگر شهید در قرآن شاهد و گواه است به این خاطر که شهید پرده های تعین را کنار زده و در حضرت لاتعین وارد شده است ، پس بر همه زمان ها و مکان ها شاهد و ناظر است. شهادت ، صفّتی از حیات معقول است و کسی که آرزوی شهادت دارد قدرت به دست آوردن حیات معقول را یافته است . مقام شهید ، مقام عند ربهم است و این عالی ترین مقام و کمال نهایی انسان است که هیچ حایلی میان انسان و خدا وجود ندارد . مقام عندیّت یعنی لقا حضرت حق ؛ که رسیدن به این مقام مختص شهدا و اولیا الهی است شهید کسی است که به وصال عشق رسیده و در مستی و بی خبری این قرب   است . رزق شهید ، فرح و بشارت و آگاهی شهید از وضع و حال بازماندگان از ویژگی های عمده شهدا است . شهید با شهادت خود از تمامی گناهان خود پاک می شود و مورد سؤال نکیر و منکر قرار نمی گیرد . شهادت ، معامله جان با خداست و بهای آن بهشت رضوان است . معامله خداوند با شهید معامله ویژه ای است و در حقیقت مالک و صاحب جان و مال انسان خداوند است و این ها امانتی هستند از جانب خدا . و خداوند انسان را مورد لطف قرار می دهد و به او پیشنهاد معامله می دهد . البته هر کسی توفیق چنین معامله ای را ندارد مگر این که حقیقت وجود خود را بشناسد و به قیمت آن آگاه شود . شهادت تنها مسأله ای در اسلام نیست ، بلکه جهاد و شهادت از مهم ترین مسائل استراتژی دینی وتاریخی است . کسانی که به شهادت می رسند از پشتوانه تاریخی و اجتماعی بهره مند می شوند . شهادت بارور ساختن آرمان مصلحین است . در ادامه به بررسی عرفان عملی شهید پرداخته شده است . بر طبق آیه ای اگر کسی بخواهد وارد معامله با خداوند شود باید با توبه ، عبادت ، خداستایی ، سلوک ورهروی ، امر به معروف و نهی از منکر و پاسداری از قوانین و مرزهای الهی حاضر شود ، چنین معامله ای مشمول اجر عظیم و پاداشی بزرگ خواهد بود .

در این بخش به ده آیه که به طور مستقیم به قتل فی سبیل الله اشاره داشته ، پرداخته است و نتایجی که از بررسی این آیات به دست آمده را توضیح داده است . شهیدان ، زندگی جاوید و برزخی دارند که ورای نام نیک است . حقیقت زندگی و حیات دایمی شهید برای ما قابل فهم نیست . شهادت فضل الهی است که نصیب هر کسی نمی شود . شهادت ، معرفی کننده مؤمنین است و بالاخره این که شهادت چشیدنی است نه گفتنی .

عرفان شهادت

گفتن و شنیدن درباره شهید و شهادت امری سهل و ممتنع است . عرفان و شهود شهید و شهادت را نمی توان با حواس ظاهری بیان کرد و مورد تحلیل قرار داد . در فرهنگ اصطلاحی عرفان در تعریف شهید آمده است : آن که در پرتو تجلیت معشوق محو می شود و عشق الهی در جان او ایجاد و او را    می سوزاند به فنایی می رساند که درمان آن عشق تنها شهادت است . عشق در این راه تمامی نا ملایمات را محو و عاشق را تا مرز از خود گذشتن می کشاند . از نظر عرفا و صوفیه شهید کسی است که بر اثر معرفت و یقین به مرتبه شهود رسیده و محبت مفرط به حضرت حق باعث شده تا شیدای معشوق شود . عشق به شهادت در کلام بسیاری از شهدای دفاع مقدّس مشهود است و پاره ای از این اشتیاق در این بخش آورده شده است . عشق عرفانی از راه تزکیه و تهذیب نفس به وجود می آید و عشقی است که برای شهید حاصل شده است . شهید در نتیجه جهاد اکبر به جهاد اصغر و مبارزه با ظلم و کفر پرداخته است . شهید ، عاشق تر از عارف است ، عارف در خطر سقوط و محنت قرب قرار دارد اما شهید از هر خوف و حزنی رسته است .عارفی که آماده شهادت بوده و توفیق آن را نیابد ؛ اجر شهید را دارد و باید به جهاد اکبر بپردازد . عرفان شهید عاری از هرگونه نفاق و ریا است و در یک کلام شهید اعرف عرفا   است . رمز و راز و عامل و ابزارِ شهود و قرب الهی چه در عرفان و چه در شهادت عشق است . منشأ   عشق ، شناخت و معرفت است . عشق ، امری ذاتی و وجدانی است و در همه عالم وجود دارد . انسان نیاز ذاتی به عشق و آن هم از نوع خدایی دارد . از زمان خلقت و از زمانی که عشق خمیر مایه ی فطرت انسان شد ، جنگ بین عقل و عشق و جهل و عشق درگرفت و عاشقان برای رسیدن به حق جان خود را نثار و ایثار کردند . از هابیل گرفته تا شهادت ائمه (ع) و انبیا . اما در این کاروان نام امام علی (ع) و فرزندانش از تابش خاصی برخوردار است و در میان آن ها امام حسین (ع) ، عاشورا ، کربلا ، عرفان ، حماسه و فتوّت او نمود دیگری دارد . عرفان امام حسین (ع) همان عرفان حماسی و عرفان قرآنی است و عاشورای حسین (ع) مکتب عشق و عرفان است . در عاشورا امام حسین (ع) مظهر همه آزمایش های انبیا است و به همین خاطر امام حسین (ع) معلّم عرفان حماسی است و حماسه آن تأثیر زیادی بر حادثه انقلاب اسلامی و دفاع مقدّس بر جای گذاشت . به نحوی که بر طبق یک جامعه آماری از وصیت نامه های شهدا ۴۰ درصد از شهیدان به امام حسین (ع) اقتدا کرده اند . که به برخی از آنها اشاره شده است. شهادت از زبان شهیدان سعادتی است که نصیب هر کسی نمی شود ، پلی از خانه و سرای فانی به سرای باقی ، درجه رفیع انسانیّت و پرواز به سوی انسانیّت است .مکتب شهادت ، آثار و برکات مختلفی را در ابعاد فردی ، اجتماعی ، سیاسی ، دنیوی و اخروی دارد که این آثار در تصوف و عرفان کمتر یافت می شود . شهادت ، پایه و عمود خیمه امت است و شهید ، قلب تاریخ است . حیات ، نشاط و عدالت عالم مرهون شهید و شهادت است . به همین خاطر همه انسان ها در قبال این نور حیات بخش یعنی شهادت وظایفی را به عهده دارند که البته نتیجه ی این وظایف به نفع جامعه است . ما باید فرهنگ شهادت را بیاموزیم و در راه تعلیم و گسترش ، زنده نگه داشتن یاد شهدا و حفظ وپاسدار ی از حرمت و حریم شهید و تبلیغ و ترویج اهداف آن بکوشیم و این رسالتی است که بر عهده تمامی افراد جامعه است .